واسيلى ولاديميروويچ بارتولد ( مترجم : كريم كشاورز )
918
تركستان نامه ( تركستان در عهد هجوم مغول ) ( فارسى )
خان بازگشت « 1 » . پيكار پروان بزرگترين ناكامى مغولان در اين جنگ بوده و نتيجهء مستقيم آن اين بود كه مغولان موقتا از قلعهء ولخ [ در « سيرت جلال الدين » چاپ مينوى ص 107 « قلعهء ولج » نوشته ] رفع محاصره كردند . قلعهء مزبور پيش از آن در محاصرهء فوج شش هزار نفرى قرلغان ارسلان خان و فوج مغول طولن چربى « 2 » ( كه ظاهرا در آن تاريخ از خوارزم بازگشته بود ) بوده است . گذشته از اين در پارهاى شهرها كه پيشتر در تحت اشغال مغولان بوده ، مردم قيام كرده شحنههاى [ باسقاقان ] مغول را كشتند . مسلمانان از پيروزى خويش فقط اين استفاده كردند كه كين خويش را از مغولانى كه اسير ايشان بودند گرفتند . نسوى « 3 » با شعف تمام حكايت مىكند كه « فراشان اسيران را پيش [ جلال الدين ] مىآوردند و اوتاد خيام را جهت تشفى در گوش ايشان مىكوفتند و جلال الدين تفرج مىكرد و از بشاشت چون صبح متبلج مىشد » « ايشان را در اين جهان عذاب دادند ولى عذاب آن جهانى سختتر و طولانىتر خواهد بود » [ بخش آخر در كتاب بارتولد بوده ولى در نسخهء نسوى كه من در دست داشتم وجود
--> ( 1 ) - در تأليف جوينى چنين است ( نسخهء خطى GPB ، IV ، 2 ، 34 ، ورق 151 ؛ چاپ قزوينى ، II ، 138 ) ؛ رشيد الدين ، چاپ برزين ، بخش XV ، ( متن ، 121 - 122 ) ؛ ترجمه ، 81 - 80 . ( 2 ) - جوزجانى ، ترجمهء راورتى ، II ، 1004 ؛ ( چاپ ناسائو - ليس ، 343 ) . ( 3 ) - « سيرت جلال الدين » ، متن ، 81 ؛ ترجمه ، 135 ؛ اينكه مسلمانان تا چه حد در وصف پيروزى خويش طريق مبالغه پيمودهاند از اينجا پيداست كه نسوى مىگويد تولوى در پيكار كشته شد .